Syariat Islam merupakan agama wahyu yang diturunkan dalam bahasa Arab, namun ia tidak terikat sepenuhnya kepada bahasa wahyu semata-mata. Syariat ini turut mengambil kira adat kehidupan manusia (al-‘Adah) sebagai salah satu instrumen dalam memahami dan mengistinbat hukum. Para ulama seperti Imam al-Suyuti dan Ibn Nujaim mengakui bahawa adat menjadi rujukan penting dalam fiqh, termasuk dalam isu seperti umur baligh, haid, dan nifas. Kaedah “al-‘Adah Muhakkamah” dirumuskan oleh ulama usul fiqh, yang bermaksud adat boleh menjadi asas dalam penetapan hukum selagi tidak bercanggah dengan nas syarak. Oleh itu, syariat Islam mengimbangi antara wahyu dan realiti sosial manusia dengan memberi ruang kepada adat dalam membentuk dan melengkapkan hukum-hukum tertentu.
Apakah itu al-`Adah dan al-Watan?
Para ulama fiqh dan usuliyyin berbeza pendapat dalam mendefinisikannya secara istilah. Sebahagian mereka menyatakan bahawa ia adalah: perkara-perkara yang berulang tanpa adanya hubungan akal. Ada juga yang mentakrifkannya sebagai: penguasaan makna tertentu ke atas semua negeri atau sebahagiannya. Manakala sebahagian lain mentakrifkannya sebagai: pengulangan sesuatu perkara dan berlakunya berulang kali sehingga ia keluar daripada kategori berlaku secara kebetulan atau secara tidak disengajakan.1
Adat didefinisikan sebagai pengulangan sesuatu perkara tanpa hubungan akal, iaitu perbuatan yang dilakukan secara kolektif tanpa sebab rasional tertentu, contohnya pergerakan kereta api dan kereta di sisi tertentu jalan. Fuqaha dan usuliyyin berbeza pandangan mengenai
1 Rujuk: Al-‘Urf wa al-‘Adah fi Ra’y al-Fuqaha’ oleh Sheikh Ahmad Fahmi Abu Sunnah, halaman 10 dan seterusnya, serta Al-Mawsu‘ah al-Fiqhiyyah al-Kuwaitiyyah di bawah istilah ‘Urf dan ‘Adah.
hubungan akal dalam adat; fuqaha lebih longgar dan menerima lebih banyak perkara sebagai adat, manakala usuliyyin lebih ketat. Oleh itu, definisi adat menurut fuqaha lebih luas.
Menurut istilah fuqaha, watan (tanah air) terbahagi kepada tiga jenis: Watan Asli iaitu tanah air asal seseorang, tempat dia tinggal di kampung halamannya atau mana-mana tempat lain yang dijadikannya tempat tinggal tetap bersama keluarga, tanpa niat untuk berpindah, tetapi untuk menetap dan mencari kehidupan di situ; Watan Iqamah iaitu tempat persinggahan, di mana seseorang bermukim selama 15 hari atau lebih; dan Watan Sukanā iaitu tempat kediaman sementara, di mana seseorang tinggal di luar kampung halamannya untuk tempoh kurang daripada 15 hari. Sebahagian fuqaha, seperti Abu Ahmad al-‘Iyadi, membahagikan watan kepada dua jenis sahaja, iaitu Watan Qarar (tempat kediaman tetap) dan Watan Musta’ar (tempat kediaman sementara atau pinjaman). Para fuqaha memberi perhatian khusus terhadap konsep dan jenis-jenis watan kerana kaitannya dengan pelbagai hukum syarak seperti perjalanan, puasa, solat Jumaat, serta menggabung dan memendekkan solat.2
Para fuqaha merujuk kepada peristiwa hijrah Rasulullah SAW dan para sahabat, di mana pada asalnya mereka mempunyai watan asli di Mekah. Namun, setelah mereka berhijrah dan menetap di Madinah serta menjadikannya sebagai tempat tinggal tetap, watan asli mereka di Mekah terbatal. Justeru, apabila mereka kembali ke Mekah, mereka mengerjakan solat seperti musafir. Rasulullah SAW pernah bersabda kepada penduduk Mekah sewaktu solat: “Wahai penduduk Mekah, sempurnakan solat kamu, kerana kami adalah kaum yang sedang bermusafir.” (Riwayat Abu Dawud dalam Sunan-nya, Ahmad dalam Musnad-nya, dan alTabarani dalam al-Mu‘jam al-Kabir).
Dalam konteks semasa, watan sering dikaitkan dengan negara moden yang mempunyai sempadan geografi yang jelas serta dihuni oleh rakyat yang tunduk kepada pemerintahan tertentu. Negara moden ini memiliki tiga cabang kuasa utama: kuasa perundangan untuk menggubal undang-undang, kuasa eksekutif untuk melaksanakan dasar-dasar kerajaan, dan kuasa kehakiman untuk mentadbir keadilan dan menyelesaikan pertikaian. Hubungan seseorang dengan negara moden ini disebut sebagai kewarganegaraan atau jinsiyyah. Seseorang diiktiraf sebagai warganegara jika dia memegang kewarganegaraan negara tersebut, sama ada dia bermastautin di dalam atau di luar negara itu. Kewarganegaraan boleh dilucutkan atas sebab-sebab tertentu, dan seseorang juga berhak memiliki lebih daripada satu kewarganegaraan bergantung kepada undang-undang setiap negara.
Al-Adah ini boleh diterjemahkan dengan lebih realistik dan lebih komplek apabila ia dihubungkan dengan sesebuah kemasyarakatan seperti di Negeri Pahang ini khususnya. Hubungan antara adat resam negeri Pahang dan kaedah fiqh al-‘Adah Muhakkamah jelas menunjukkan bagaimana adat tempatan boleh mempengaruhi dan diserap masuk ke dalam hukum-hakam selagi tidak bercanggah dengan prinsip syarak.
Dalam konteks negeri Pahang, adat resam memainkan peranan penting dalam mengatur kehidupan masyarakat, termasuk dalam soal kekeluargaan, perkahwinan, harta pusaka, dan
2 Al-Allamah ‘Ala’ al-Din al-Kasani dalam kitab “Bada’i’ al-Sana’i’” (jilid 1, halaman 103, cetakan Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah
hubungan sosial. Adat ini diwarisi turun-temurun dan menjadi amalan lazim yang diterima oleh masyarakat setempat. Contohnya, adat dalam perkahwinan seperti adat bertunang dan adat hantar tanda menjadi kelaziman yang diamalkan bagi melambangkan persetujuan kedua-dua pihak sebelum majlis akad nikah.
Dari perspektif al-‘Adah Muhakkamah, adat seperti ini boleh diterima pakai dalam hukum Islam selagi ia tidak bertentangan dengan prinsip syarak. Kaedah ini berasaskan prinsip fiqh yang menyatakan: “Al-‘Adah Muhakkamah” Adat kebiasaan itu boleh menjadi sumber hukum atau “Perkara yang diketahui berdasarkan adat adalah seperti sesuatu yang disyaratkan secara jelas dalam nas.” Sebagai contoh, dalam adat pembahagian harta pusaka di Pahang, masyarakat tradisional mungkin mempraktikkan adat tertentu seperti memberi tanah pusaka kepada anak perempuan untuk memastikan kebajikan mereka terjamin. Walaupun hukum faraid Islam telah menetapkan kadar pembahagian tertentu, adat ini boleh diharmonikan melalui konsep hibah atau wasiat, menjadikannya selari dengan prinsip Islam.
Adat resam masyarakat Pahang memainkan peranan penting dalam membentuk watan (tanah air) kerana ia menjadi sebahagian daripada identiti sosial, budaya, dan kehidupan harian penduduk di negeri tersebut. Watan dalam fiqh bukan sahaja merujuk kepada tempat tinggal seseorang, tetapi turut melibatkan ikatan emosi, sosial, dan budaya yang menghubungkan seseorang dengan sesuatu tempat.
Di Pahang, adat resam yang diamalkan sejak turun-temurun, seperti adat istiadat perkahwinan, adat berkaitan tanah, dan adat dalam pentadbiran tradisional, mewujudkan rasa kekitaan dan keterikatan penduduk dengan negeri mereka. Adat-adat ini membina hubungan yang kukuh antara individu dan masyarakat, menjadikan mereka merasa bahawa Pahang adalah tanah air mereka bukan sekadar kerana mereka tinggal di Pahang, tetapi kerana budaya dan adat mereka tertanam kuat di negeri Pahang.
Kesimpulan
Adat memainkan peranan penting dalam membentuk watan kerana ia bukan sekadar amalan turun-temurun, tetapi juga sebahagian daripada identiti sosial, budaya, dan kehidupan harian sesebuah masyarakat. Dalam fiqh, watan bukan hanya bermaksud tempat tinggal seseorang, tetapi turut melibatkan ikatan emosi dan sosial terhadap sesuatu tempat. Syariat Islam sendiri mengiktiraf adat melalui kaedah al-‘Adah Muhakkamah yang bermaksud adat boleh menjadi sumber hukum selagi tidak bercanggah dengan prinsip syarak.
Di negeri Pahang, adat resam seperti adat perkahwinan, adat berkaitan tanah, dan adat dalam pentadbiran tradisional mewujudkan rasa kekitaan dan keterikatan penduduk dengan negeri mereka. Adat ini memperkukuh hubungan individu dengan masyarakat, menjadikan mereka merasakan Pahang sebagai tanah air mereka, bukan sekadar kerana mereka tinggal di sana, tetapi kerana budaya dan adat mereka tertanam kuat di negeri itu. Oleh itu, adat resam di Pahang secara tidak langsung membentuk watan kerana ia mengikat penduduk dengan negeri mereka melalui warisan budaya dan sosial yang diamalkan secara kolektif dan berterusan.
Nik Mohd Sofa’Urrahman Bin Nik Mohd Rosdi merupakan lulusan Ijazah Sarjana Muda World Islamic Science And Education University (WISE) di dalam bidang Fiqh dan Usul dan Sarjana Universiti Malaya (UM) dalam bidang Fiqh dan Usul.
Tazkirah Jumaat IIDM-MUIP Bertarikh 11 April 2025
